Nos anos noventa do século pasado achegueime até Congostro para facer fotos dos moitos canastros que a aldea ten.
Atopeime co Carlos, veciño da localidade ao que coñecía por coincidir os fins de semana en Xinzo.
Comentoume que a mocidade da aldea acababa de constituir unha asociación, Asociación Cultural “A ESCOLA”, para poñer en valor as tradicións e os saberes dos seus maiores.
Deixoume para fotocopiar un traballo que fixeran sobre o entroido que penso que ten moito interés e que vou a comentar nesta achega.
No escrito comentan que o entroido de Congostro era moi participativo e que toda a xente da aldea axudaba a que a festa fose do agrado de todos. Dende as avoas preparando a comida típica do entroido até os nenos que como veremos participaban dabondo.
O Entroido comezaba o domingo anterior ao Domingo de Entroido que é o Domingo Corredoiro, no que se celebraba a “Corrida do Galo”
O domingo pola mañá os mozos, pagando a escote, compraban un galo a algún veciño. Seguidamente poñían na cabeza un sombreiro feito de pólas e tamén poñían un mandil. Na man levaban unha vara de vimbio que como se verá é imprescindible para guiar a corrida do animal.
San Miquel
O galo soltábase en San Miguel, aldea próxima a Congostro. (En distancia un quilómetro escaso). Os mozos guiaban ao galo polas poulas e dábanlle “bambeazos” coa vara de vimbio até que chegaban a Congostro. A corrida continuaba polas rúas de Congostro e remataba no centro da aldea: a Aira da Moa.
Aira da Moa na actualidade
Os mozos descansaban uns intres e esperaban polos compañeiros que quedaran polo camiño. Cando se xuntaban todos continuaban co xogo da Corrida do Galo.
Ao galo, que estaba máis morto que vivo, pendurábano polo pescozo dende a varanda dun balcón dalgunha casa da Aira da Moa. Eran xs nenxs xs que xogaban ao que todos coñecemos como A Pita Cega. Cos ollos tapados e un pau na man intentaba mallar no galo. Cando o neno perdía a orientación, baixaban o galo, que estaba atado a unha corda, e deixaban que o galo lle dera na cabeza para que adiviñase onde se atopaba.
Cando o galo morría entegábanllo ao mestre da aldea.
Dende a perspecitiva actual parece moi cruel, que o é, mas era moi normal que este xogo se fixese en moitas vilas e aldeas da Galiza e tamén na Península Ibérica. Onde figure na festividade do entroido o termo de corredoiro, case que habería unha corrida de galo. As sociededes mudan, as veces para mellor e outras pera peor, mas son cousas que pasaron.
Pola tarde os mozos, a “Mazallada”, facían baile ao son das gaitas que eles mesmo tocaban na Aira da Moa.
O entroido continuaba o Domingo de Entroido no que se festexaba O Testamento do Burro.
Era normal que durante o ano morrese algún burro na aldea, pensemos que eran uns animais moi útiles para as tarefas de campo, sobre todo como medio de transporte.
O testamento era preparado polxs mozxs e supervisado por unha persoa a quen se lle dera ben facer versos. Como noutros moitos lugares da Galiza, no testamento existe un dó pola morte do burro e un reparto das partes do burro entre os veciños que destacaron pola súa conducta, para ben ou para mal.
Cos versos preparados achegábanse á Aira da Moa un mozo ou unha moza a cabalo dun burro, que era o que lía o testamento. A cada lado do burro ían dous acompañantes que termaban do ramal do burro. Arredor deles xuntábase toda a xente da aldea. (No fondo do artigo transcribo o Testamento do 5 de febreiro de 1989. TESTAMENTO DO FAMOSO BURRO DO XAIME).
Continuaba a festa o Martes de Entroido. Neste día o protagonista era O Meco. Facíase O Meco, como en moitas outras localidades, enchedendo de palla unhas roupas vellas de home. O Meco paseábase por toda a aldea. Mas o martes xs mozxs de Congrostro e de San Miguel intentan roubar O Meco para que pasase a noite na súa aldea. Esta relación entres Congostro e San Miguel mantíñase todo o entroido onde as comparsas ían dunha aldea a outra.
A máscara que a tradición mantíña en Congostro era a de FARGALLEIRO. Era unha máscara para xs nenxs e basicamente o que facían era poñer roupa vella que houbese pola casa. Saían todos os días do entroido. Os veciños tamén facían máscaras coas medias vellas das mulleres.
O Fargalleiro ía de casa en casa e os veciñxs dábanlle ovos, chourizos, cartos, etc. Con todo o recadado polas dez ou once da mañá, ían a casa dalgún dxs rapacxs e facían unha tortilla que comían entre todos. Cos cartos compraban refrescos, galletas, etc.
E falando de comidas en Congostro tiñan comidas do entroido que xiraban ao redor do porco (Como en toda a Galiza).
A María. Comida do Domingo Corredoiro e é a tripa máis delgada e máis longa do intestino gordo do porco.
O Bandullo. Comida do Domingo de Entroido. Enchíase o estomago do porco con costelas e adobábase con pemento, auga, sal e cebola.
A Cachucha. Comíase cocida con patacas.
As filloas. Sobremesa feita de leite, fariña, ovos, azucre e sangue de porco.
Transcribo o testamento como o escribiron xs veciñxos de Congostro:
TESTAMENTO DO FAMOSO BURRO DO XAIME
Atención pedimos pueblo
que nos sepan perdonar
que estas son as cousas
que nos trae o carnaval.
Como xa estades pensando
temos algo que contar,
ocurriulle unha desgracia
a un veciño do lugar.
No pueblo de Congostro
preto de Suliñar,
vive Jaime e máis Manuela
e non se poden consolar.
Os fillos dalle que dalle
os fillos sempre insistindo
que vendesen a facenda
e vivisen máis tranquilos.
Despois de moitos problemas
chegaron a conclusión
de vender as vacas, si
de vender o burro, non.
Era no mes de “Maio”
cando o suceso ocurría
Manuela iba aparellar o burro
e o burro xa non a vía.
O burro xa tiña os seus anos
Manuela ben o sabía
que cando se puña a cabalo
o burro “repris” non tiña.
Ela con moito mimo
o burro moito coidaba
axudoullo a sair adiante
cando Jaime non estaba.
Alá nos anos sesenta
Jaime foi pra Venezuela
e en San Miguel,
triste e sola quedou co Burro Manuela.
Manuela en San Miguel
aquelo non lle gustaba
pero o burro nacera alá
e pra riba sempre tiraba.
Os anos foron pasando
xa a familia emigraba
cada día máis traballo,
cada vez menos cebada.
A xente de San Miguel
cando pra baixo baixou
non te descuides do burro,
que aiquí nunca che orneou!
O burro como era vello,
iste mal sempre lle daba
de medrarlle moito as uñas
e hasta o rabo lle pelaba.
O burro chegou a ter
as uñas longas, moi longas
había que llas cortar
e porllas algo redondas.
Cortoullas José Antonio
na aira de Suliñar
e o burro tardou dous meses
en deixar de coxear.
A ferramenta era vella,
pois outra cousa son tiña,
un serrón sin crabuñar
un coitelo e unha lima.
E non llas dera cortado
de non ser polo Cardón
que se presentou cos “tregueles”
pra crabuñar o serrón.
O Cardón quíxolle cortar
a uña do pé dereito
e o burro sen avisar
zascoulle un couce no peito.
O mundo foi adiantando
xa a emigración moito cambiou
foise olvidando o burro
polos coches de gas-oil.
Manuela por un asuntiño
un viaxiño iba ter
os fillos eiqui non viñan
non sabía que facer.
Manuela a Jaime
moitas veces lle decía
eu anque fora en burro
iba ver a Alberto a Suíza.
Jaime pra consolala
desta forma lle decía
como pensas levar o burro
tendo coches na familia!
Foron pasando os meses
e o burro ben os sentía
non me determinedes viaxes
que se me está acabando a vida.
Baixo Manuela cas polas
iba toda apurada
cando foi aparellar o burro
il xa non se levantaba.
Chamou Manuela a Regina
Francisca, por dios ven aiquí!
vaime alá onda a Revira
que veña correndo eiquí.
Cando chegou José
Jaime xa alí estaba
como imos facer co burro
pra que non se sepa nada?
Manuela chorando estaba
e como facemos con il?
repartímolo na familia
ou levámolo pra Samil.
Pra que nadie se enterara
votárono no tractor
e taparono cunha lona
pra desimular millor.
Deixa muller de chorar
non perdas o coñecemento
que se enteran os mozos
e fanllenos o testamento.
Esto non vale de nada
non o imos ocultar
enterouse Pepe Quico
e il o ha de falar.
Fainos boa falta
que Pepe o vaia publicar
traballando José Antonio
na prensa nacional.
Puxeronse con estas cousas
e o burro non o sacaban
e iban pasando as horas
e os veciños alí se xuntaban.
Jaime non choraba
pero caro lle costou
sempre andaba alá por dentro
prenda que dios me levou.
Francisca toda enoxada,
sacai o burro deiquí
que ven ise cheiro
e fiame moito mal a mín.
Mama estese tranquila
non sea tan apurada
se o quere repartir
dígalle que nós, non queremos nada.
Con esto chegou Fernando
e Carmen xa alí estaba
que non se entere Rogelio
que o queredes deixar sin nada.
O Revira con disimulo
o mellor cacho levaba
pra lle dar a Raquel e a J.Antonio
pra ver si lle gustaba.
Manuela con eso da carne
bo ferexo ela tiña
hai que lle deixar algo ás nenas
e tamén a Florentina.
Entón contestoulle Jaime
imos chamar a Avelino
que il entende da carne
pois sempre foi o seu oficio.
Dixoselle enseguida a Rosa
tu non te achegues alí
que o reparten iles solos
e non te comprometan a ti.
Manuela dalí a un pouco
o sentido ela lle veu
que deixaba sin nada a Laura
que fora quen llo vendeu.
Chamou Pepe a Benita
con esa calma que ten
non lle dias esa carne as nenas
que eso non as mantén.
Preguntoulle Olguita a Conchita
non sei como o arreglar
pues non sei si esa carne
a Cristina le va a gustar.
Alí Josefa e Antonio
os modos non lle guataban
como non está Carlos
a nós non nos dan nada.
Manuela os seus compromisos
con Angelita ela tiña
anque solo sea o rabo
que llo regalen a Rosiña.
Cando Alberto chegou
Manuela a piel lle deu
ponlla nos asientos neno
que o burro xa nos morreu.
Abuela non te disgustes
porque o burro xa morreu
pra te pasear a ti
coche xa teño eu.
A historia deste burro
eiquí a imos rematar
non nos estendemos maís
non vos queremos cansar.
A ESCOLA pide axuda
e sepamos perdonar
que as cousas que estaban
olvidadas, queremolas renovar.